“Ik heb mijn banaan uitgekleed” – hoe kleuters denken

Denkontwikkeling over bananenschillen 

Een kleuter zegt dat hij de banaan heeft uitgekleed. Een volwassene test of vulkaanas schuift.

Wat hebben deze situaties gemeen?

Op het eerste zicht bewijzen ze allebei dat op domheid geen leeftijd staat. Een banaan pel je immers en vulkaanas glijdt net zo min als as van hout. Maar bij nader inzien hebben de situaties iets gemeenschappelijk. In de twee gevallen wordt iemand geconfronteerd met iets dat hij niet weet. De kleuter probeert of een woord ook in een andere context past. Als papa mij ’s avonds uitkleedt, waarom zou ik dan hier geen banaan kunnen uitkleden? Dat ik een kind ben en een banaan fruit en dat kleren geen schil zijn, is toch bijzaak. Trouwens, iedereen begrijpt me toch.

vulkaanDe volwassene was ikzelf, 16 jaar geleden. De vulkaan Wawa Pichincha was uitgebarsten. Uren later dwarrelde de eerste as neer in de straten van Quito. Met een stofmasker voor mijn mond testte ik of het grijze goedje glad was. Nee dus.

De kleuter en ik zoeken en vinden een analogie met iets dat we kennen. De kleuter wil een ander omhulsel wegnemen; ik sla de brug naar vlokken die feeëriek uit de hemel dwarrelen.

Van domheid naar genialiteit

Als we goed luisteren naar onze kleuters dan horen we ze voortdurend de meest vreemde of hilarische verbanden leggen. De motorrijder draagt een ijzeren muts, tandartsen repareren tanden en de regen wordt uitgezet. Wie weet trouwens hoe je water klaarmaakt voor koffie? Maar soms leiden onze bewuste of onbewuste vergelijkingen tot geniale inzichten. Topwetenschappers als Galilei en Newton vroegen zich ooit af hoe geluid zich in ’s hemelsnaam onzichtbaar kon verplaatsten. Zou het dat misschien doen in golven zoals water?

Vandaag zoeken ingenieurs en biologen bij de ontwikkeling van nieuwe materialen en apparaten naar inspiratie in de dieren- en plantenwereld. Vleugels van vliegtuigen combineren eigenschappen van vleugels van heel wat vogelsoorten. Ze laten zich optimaal dragen door de lucht zonder aan stuurbaarheid in te boeten. Flapperende libellen inspireren dan weer het ontwerp van stil manoeuvrerende drones.

In hun boek Analogie gaan Hofstadter en Sander veel verder. Ze zeggen dat mensen constant naar analogieën zoeken en dat het de kern is van ons denken. Ze staven het 800 boeiende bladzijden lang.

Een goede leraar maakt de transfer

Lerarenopleiders kleuteronderwijs onder elkaar zeggen wel eens lachend dat veel van de waarnemingen die ze stagiairs zien aanbieden verkapte waarnemingen van het konijn zijn. Veel studenten hebben in de cursus wero van het eerste jaar zo’n uitgewerkt voorbeeld gezien, hebben het toegepast op stage, desnoods minimaal aangepast voor een cavia… en blijven er doorslagjes van maken ook al werken ze rond het belangstellingscentrum de brandweer. Je hebt mannetjes en vrouwtjes, je herkent ze aan hun pels en hun oren die… nee, ik trek het op flessen. Maar de kern blijft dat sommige studenten er niet in slagen het wezenlijke van een waarneming naar een nieuw BC te transfereren en het in plaats daarvan houden bij het kopiëren van zinloze oppervlakkigheden naar een ander thema. Kleuters kijken, ruiken, voelen, horen en smaken wat markant is aan een dier of aan een uniform. Waar dat niet spontaan gebeurt tijdens de exploratie en actieve interactie van de kleuters met het materiaal is het aan de kleuteronderwijzers om tot zinvolle vergelijkingen, analogieën dus, te leiden en de banale gelijkenis te overstijgen. Wat is er zo bijzonder aan een brandweerhelm? Vergelijk hem eens met een fietshelm. Waarin onderscheiden mijn wanten zich van de handschoenen van een vuurvechter? Wat zou er gebeuren als hij de mijne droeg?

Hoofd- en bijzaak weten te scheiden is een teken van inzicht. Een ingenieuze opleiding kan dat maar bewerkstelligen door heel uiteenlopende voorbeelden te geven. In de leraarskamer kunnen collega’s feedback geven op elkaars impressieactiviteiten.

Hamer op wat spontaan verkeerd begrepen wordt

Analogieën kunnen kinderen en volwassenen helpen complexe fenomenen te begrijpen. Een visuele voorstelling zoals een actieve voedingsdriehoek helpt zowel kleuters als volwassenen op weg naar inzicht. Onderaan is de basis, daar hebben we veel van nodig. De top is klein, daar moeten we zuinig op zijn. Maar soms brengen analogieën ons op een dwaalspoor. Dan spreken we van naïeve analogieën. Als we niet opletten denkt een kleuter misschien wel dat de top van de voedingsdriehoek net het summum is?

Door te focussen op oppervlakkige gelijkenissen gaan we wel eens voorbij aan de dieperliggende essentie. Aan de juffen en de meesters om die te corrigeren. De helm lijkt misschien wel op bepaalde mutsen maar is veel steviger. Trouwens hij is niet van ijzer, voel maar hoe licht hij is in vergelijking met de vuilnisbak.

Niet overtuigd? Hoeveel kleuters zouden er verkeerdelijk geleerd hebben dat iets zinkt omdat het te zwaar is om te drijven en denken dat als volwassene nog altijd of denken dat het enkel om het soortelijk gewicht van een materiaal draait? Had de juf maar gevraagd of ze iets kenden dat heel zwaar was en toch bleef drijven? Of misschien iets licht dat toch zonk? Van een boot had de leraar ongetwijfeld wel een foto gevonden. Een klein keitje uit een kinderschoen pulken en in een glas water mikken kan iedereen. Wedden dat er in de klas altijd wel een klein plat stukje aluminiumfolie te vinden is dat zinkt, maar dat drijft van zodra we er een deuk in maken.

schip

Goed onderwijs besteedt meest tijd aan wat belangrijk is en wat spontaan het vaakst verkeerd begrepen wordt. Zouden volgens Darwin de konijnen echt zulke grote oren hebben om goed te kunnen horen? We moeten uitkijken dat we onze kleuters niet doen uitglijden over het kleedje van een banaan.

Hofstadter, Douglas & Sander, Emmanuel. (2014) Analogie. Atlas Contact. Amsterdam – Antwerpen.

Op http://cobra.be/cm/cobra/boek/1.2071909 vind je een recensie in het Nederlands en een lezing van een van de auteurs in het Engels.

Allen, Robert. (2011) Kogelvrije veren. Librero. Voor voorbeelden van technologische innovatie geïnspireerd op de natuur.

Een gedachte over ““Ik heb mijn banaan uitgekleed” – hoe kleuters denken

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s