Juf, hoe lang nog? Kleuters moeten tijd actief kunnen ervaren.

“Meesteeer, wanneer komt mama?”
         –  “Straks, ga nog maar eventjes flink spelen.”
“Is eventjes nu voorbij? En nu dan?”

Als kleuterleerkracht nemen we regelmatig woorden als “dadelijk, zodra, nog eventjes, straks, later” in de mond. We staan er dan niet voldoende bij stil dat deze termen voor kleuters vaak nog weinig betekenis hebben. Uitleggen wat je bedoelt, is echter onvoldoende om de ontwikkeling van het tijdsbesef te ondersteunen.

Om kleuters te helpen bij het ontwikkelen van hun tijdsbesef, moeten we hen al op jonge leeftijd zo veel en zo divers mogelijke ervaringen laten opdoen met allerlei aspecten van tijd. Dit wil ook zeggen dat we regelmatig bewust rond tijd zullen moeten werken.

Ontwikkeling van tijdsbegrippen bij jonge kinderen

Tijd is een abstract begrip, dat iedereen voor zichzelf met zijn verstand moet ontwikkelen. Een kleuter moet het tijdssysteem zelf opbouwen, vanuit eigen praktische, sensomotorische ervaringen met tijd. Door hen voortdurend dingen te laten ervaren en verkennen, werken we aan de representatie van tijd. Kleuters hebben nog geen volgroeid inwendig tijdsbesef. Als volwassene weten we bijvoorbeeld dat we niet altijd kunnen vertrouwen op ons inwendig tijdsgevoel: bij vervelende activiteiten lijkt de tijd veel trager te lopen dan tijdens leuke activiteiten. Kleuters realiseren zich nog niet dat de tijd dan niet écht trager verloopt: ze maken geen onderscheid tussen hun subjectieve tijdservaring en het objectief tijdsverloop.

Jonge kleuters ondergaan tijd vooral: hun dag verloopt volgens een bepaald ritme, hun leven is volgens bepaalde tijdstippen georganiseerd (etenstijd, tijd voor school, tv-uurtje, bedtijd, …). Dit is de subjectieve tijdservaring. Geleidelijk aan worden kleuters zich meer bewust van verschillende objectieve tijdsaspecten. Zo maken ze kennis met het cyclisch verloop van tijd (dag-nacht ritme, seizoenen), maar leren ze ook gebeurtenissen in de tijd te plaatsen (verleden, heden, toekomst). Naarmate ze taal en mentale voorstellingen beginnen ontwikkelen, en steeds meer ervaringen opdoen met tijd, gaan ze geleidelijk aan een groei doormaken van subjectieve tijdservaring naar een meer objectieve tijdservaring.

Praktijktip: tijdsbegrippen sensomotorisch laten ervaren

Als kleuterleerkracht brengen we soms bewust leermomenten in de klas, waarbij we het aspect tijd centraal zetten. Maar nog vaak blijft het dan bij “praten” over tijd: kringgesprekken, vaste onderdelen bij het ochtendritueel, begrippen inoefenen. Enkel over tijd spreken is echter niet voldoende. Het is pas door bewust en actief met tijd om te gaan, dat kinderen steeds meer greep krijgen op hun leven. We moeten kinderen dus met al hun zintuigen tijd laten ontdekken.

Hieronder geven we een aantal mogelijkheden waarop je met de zintuigen rond tijd kan werken. In het artikel “Tijd proeven, zien, ruiken, horen en voelen”, uit Kleuters & ik, kan je nog meer inspiratie vinden.

Tijd voelen

  • Hoe lang duurt een minuut? Laat kleuters afwisselend allerlei spannende en eerder saaie opdrachten doen, voor exact een minuut. Zo ervaren ze heel bewust dat er een verschil is in subjectieve en objectieve tijdservaring.
  • Blijft iets doorheen de tijd hetzelfde voelen? Laat kleuters bijvoorbeeld aan eenzelfde banaan voelen wanneer ze nog heel groen is, wanneer ze rijp is en wanneer ze overrijp is. Voelt deze hetzelfde aan? Wat is er veranderd doorheen de tijd? Voelt een wondje na 3 dagen nog hetzelfde als op de eerste dag?

Tijd proeven

  • Het verschil tussen vers en ouder eten: Smaakt brood hetzelfde wanneer het vers is, als wanneer het al een paar dagen ligt? Blijven dingen als beschuit, cornflakes, speculaas nog hetzelfde smaken als deze al een paar dagen uit de verpakking zijn.
  • Het verdwijnen van warmte na een bepaalde tijd: Smaakt onze warme chocomelk tien minuten later nog net hetzelfde? Wat is er veranderd? Wanneer vind je hem het lekkerst?

Tijd ruiken

  • Het verdwijnen van geurtjes: Ruikt een bloemetje na drie dagen nog net hetzelfde als toen het pas geplukt was? Hoe ruikt onze klas als we net met luchtverfrisser hebben gespoten? Ruikt het tien minuten later nog net hetzelfde? Kunnen we dit de volgende dag nog ruiken?
  • Het verschijnen van geurtjes: Hoe ruikt popcorn wanneer hij nog niet gepoft is? En ruikt hij anders na 4 minuutjes in de microgolf? Hoe ruikt het buiten na een regenbui? Is er een verschil met de geur wanneer de zon terug schijnt? Hoe ruiken onze voeten/sokken ’s morgens? Ruiken ze ’s avonds, na een hele dag spelen, nog net hetzelfde?

Tijd horen

  • Geluiden die de tijd aangeven: Kunnen we de tijd horen? Luister maar eens naar deze klok. Hoe weten we wanneer de tijd van de speeltijd om is? Wat horen we dan?
  • Duur van geluiden: Blijven we een geluid altijd horen? Je kan bijvoorbeeld op een triangel tikken, en de kleuters moeten gaan zitten wanneer ze het geluid niet meer kunnen horen. Is iedereen op dezelfde moment gaan zitten?

Tijd zien

  • Onomkeerbare verandering doorheen de tijd observeren: Hoe ziet een cake er uit wanneer we hem net in de oven zetten? En als we om de 5 minuutjes kijken, blijft hij dan hetzelfde? Wat gebeurt er met een ijsblok/sneeuwbal als we deze de hele dag in onze klas laten liggen?
  • Cyclische verandering doorheen de tijd observeren: Ziet de boom die we doorheen het klasraam kunnen zien er het hele jaar hetzelfde uit? Wat verandert er? Zijn er dingen die terugkomen?

 

Zal dit zintuiglijk werken er voor zorgen dat onze kleuters onmiddellijk begrijpen wat “zodra”, “dadelijk”, “nog eventjes” wilt zeggen? Dat willen we hier niet beweren. Maar door regelmatig en geleidelijk aan op een concrete manier meer en meer ervaringen met deze tijdsbegrippen op te doen, zullen kleuters meer en meer vat krijgen op het concept “tijd”.

Een aantal leuke prentenboeken om rond tijd te werken:

  • Nippertje, Rian Visser & Noëlle Smit
  • Guus heeft de tijd, Erik Idema & Roel Ottow
  • Een jaar voorbij, Kerstin Zabrasnsky

Heb jij nog leuke ideetjes om kleuters de tijdsbegrippen aan den lijve te laten ervaren? Laat het ons dan zeker weten!

 

Bronnen:

Jackers, I., Van den Broeck, K., Menu, E. & De Winter, V. (2014). Tijd proeven, zien, ruiken, horen en voelen. Kleuters & ik, 31 (2), 15-19.

Koekebacker, E. & van de Pol, S., (2006). Tijd voor kleuters: tijdsbesef. De wereld van het jonge kind, 33 (7), 215-217.

Janssens, I. (2000). Tijd – Wiskundige initiatie voor kleuters. S.I. : Wolters-Plantyn.

6 gedachtes over “Juf, hoe lang nog? Kleuters moeten tijd actief kunnen ervaren.

  1. Dag Lara,

    zeer interessant artikel om tijd concreet te maken voor kleuters! Ik heb zonet de didactiek rond tijd gegeven aan mijn studenten en dit sluit hier perfect bij aan. Ik kijk uit naar een volgend artikel.

    Mieke

    Like

    • Dag Mieke,

      Bedankt voor je reactie! Hopelijk kunnen veel studenten gebruik maken van de tips uit dit bericht.

      Vriendelijke groeten,

      Lara

      Like

  2. Dag Lara ik vind dit een zeer interessant onderwerp om over te praten. zelf zie ik vaak in de kleuterklas dat de kleuters niet echt bezig zijn met de tijd. Je merkt dan weer wel dat kleuters wel weten wanneer het middag is, wanneer mama komt of wanneer ze gaan fietsen. Als ik kijk naar mijn stageklas denk ik niet dat ze daar veel worden gestimuleerd rond tijdsbegrippen. Dit begrijp ik zeer goed. Kleuters moeten op jonge leeftijd al zoveel leren dat ik dan denk dat het af en toe te veel word. Ik zou wel net zoals jij in het artikel vermeld vanaf jonge leeftijd er mee bezig zijn maar dit op een subtiele manier. Ik zou de jongste kleuters zeker niet te veel pushen rond dit thema. Zelf zou ik bij de vier en vijf jarigen misschien een week lang werken rond het thema de tijd. Zodat je die week je echt kan concentreren op dit thema. Je kan dan met de kleuters werken rond de wijzers en al enkele begrippen meegeven zoals twaalf uur (middag) en vier uur (naar huis gaan). Zeker bij de oudste zou dit moeten werken. Ik ga jou tips zeker uitproberen in mijn stageklas.

    Vriendelijke groeten Julie Boghemans

    Like

    • Dag Julie,

      Ik ben blij dat je het een interessant bericht vond, en dat je van plan bent om de tips uit te testen! Laat gerust weten hoe het in je stageklas gelopen is.

      Groetjes Lara

      Like

  3. Dag Lara, wat fijn dat je iets schrijft over tijdsbegrippen in de kleuterklas. Ik word op stage vaak aangesproken door kleuters die me vragen wanneer het middag is en wanneer ze nu eindelijk naar huis mogen. Mijn mentor heeft de kleuters uit mijn stageklas al aangeleerd dat als alle wijzers van de klok bovenaan staan, het tijd is om te gaan eten. Ik vind het een goed idee om hier actiever mee aan de slag te gaan in de kleuterklas en ik ben er dan ook van overtuigd dat het kleuters echt kan helpen om de dag beter door te komen. Door regelmatig tijd te ervaren kunnen kleuters er ook beter mee omgaan en het sneller plaatsen en begrijpen. Bedankt voor de leuke tips die je in je blogbericht geeft!
    Birthe

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s